Intsektuak eta bizitza gure irismenaren beherako eskalan. Intsektuak nola hautematen ditugun eta haien gainbeherak zer ondorio ekar ditzakeen bi artikuluen lehena da hau.

Gure eguneroko bizitzan, etxea maskotekin partekatzen dugu, hegaztien kantua entzun, zuhaitz artean paseatu gara eta loreez gozatu. Baina igartzen dugun inguru hori bizitzaren geruza ugarietako bat besterik ez da. Badira beste asko gure arretatik kanpo dauden eskaletan. Belarretan, zuhaitzen azalaren azpian, fruituen barruan, edo hormen azal gainean iluntzean mugitzen diren izakiak. Loreen gainean pausatzen dira, urmaeletatik ateratzen dira eta udako gauetan argia igortzen dute. Traturik ez dugun bizilagunez inguratuta bizi gara, eta batzuk gure antza hain txikia dutenez, beste planeta batetik etor zitezkeen: intsektuak. Eta, hala ere, hemen sortu eta gu baino askoz denbora gehiago daramate.

Intsektuak hanka artikulatuko animalia-talde handi batekoak dira, armiarmak, krustazeoak eta mila oinekoak barne: artropodoak. Bere arbasoak lehorreko bizimodura egokitu ziren lehenetarikoen artean izan ziren. Landareak lurra kolonizatu ahala, duela ehunka milioi urte, lehenengo intsektuak agertu ziren haien atzetik, eta haien tamainak aukera eman zien nitxorik txikienak okupatzeko. Haientzat, zuhaitz baten azalean arrakala bat haran bat da, hosto bat landa bat, eroritako fruitu bat muino bat.

Inguru txiki horiek intsektuak finkatu eta aniztu diren nitxo biologikoen neurria ematen dute. Eta asko dira, irudikatu ditzakegunak baino gehiago. Guretzako hutsa dirudien belardi batek txitxartxoak, kakalardo larba, erle bakarti, zorri, euli, liztor parasito eta beldarren mundua izan dezake... Adar hil bat tunelez zeharkatutako hiri bihur daiteke.

Milioi bat intsektu espezie baino gehiago deskribatu dira, eta oraindik beste milioi batzuk identifikatu gabe daudela uste da. Beren aparteko dibertsifikazioa hainbat ezaugarrien baturaketaren ondorio da, horietako asko bere tamainarekin lotuta daudenak.

Horietako bat bere gorputza kanpo-eskeleto batez estalita izatea da, era berean oskolaren gisa jokatzen duela.

Bizi-ziklo laburrak eta ugalketa-tasa handiak ere badituzte. Horrek hedapena erraztu egiten du baldintzak aldekoak direnean, eta baldintzak aldatzen direnean, ingurunera hobeto egokitzen diren banakoen hautespena bizkortu egiten du.

Intsektuek hainbat nitxoetara egokitzeko gaitasuna garatu dute forma desberdinak hartuz—larbak, ninfak, lurreko helduak edo hegalariak— . Forma batetik bestera eraldatzeko aparteko gaitasuna dute: metamorfosia. Beldar bat tximeleta bihurtzen da; larba bat, kakalardo; uretako ninfa bat, ura utzi eta airera igotzen den burruntzi bat.

Okupatzen dituzten inguruneen aniztasuna ia barneraezina da. Bizitza hain forma desberdinetan banatze hori intsektuen arrakastaren arrazoi handienetako bat da. Guretzat, ordea, arrotza eta txundigarria egiten zaigu transmutazio moduko hori.

Ezaugarri horrek eta beste batzuek —oskola, masailezurrak, hanka artikulatuak edo koloniak osatzeko gaitasuna— munstroen eta izaki estralurtarren inspirazio-iturri bihurtu dituzte intsektuak fikziozko lan askotan.

Baina ez gara inpresio horietan geratu behar. Haien ezaugarriek erakusten dute gure planetako inguruneen aniztasunera egokitzen direla: lurrera, zuhaitz edo hosto batzuen azalera, urmael baten ertzean dauden loreetara, gorpu edo landare mota desberdinetara. Azken finean, badira gure planetako biziaren nitxoak guretzat ezkutuan geratzen direnak.

Izaki horiekiko arreta pixka bat gehiago jarriz gero, mirari handiak ikusiko ditugu. Azter dezagun kakalardoen adibidea. Hegalen aurreko parea kanpoko oskolaren zati bihurtu da, bi estalki babesle eraisgarri gisa. Haien azpian, modu burutsuan tolestuta daude kakalardoak hegan hasten denean zabaltzen diren hegal finak. Antolamendu horrek laguntzen du azaltzen zergatik bizi daitezkeen kakalardoak egurrean, simaurrean, loreetan edo hazietan, beren hegalak hondatu gabe. Oskolez blindatutako gorputzak lauak, biribilduak, luzangak edo kolore distiratsukoak izan daitezke, haien bizimoduaren arabera. Kakalardo bat harraparia izan daiteke, sarraskijalea, polinizatzailea, hazijalea edo deskonposatzailea. ‘Kakalardo’ hitzak ez du bizimodu bat izendatzen, milaka baizik. !Deskribatutako bost animalia-espezietatik bat kakalardoa da, gutxi gorabehera!

Inurriek beste adibide harrigarri bat eskaintzen dute, kasu honetan talde lanaren adibidea. Inurri bat txikia eta zaurgarria da, baina kolonia bat izaki kolektibo bat bezala portatzen da: superorganismo bat. Taldeko inurri batzuk elikagai bila dabiltza, beste batzuk larbak defendatu, elikatu eta zaintzen dituzte, onddoak hazten dituzte, beste landareen izerdiaz elikatzen eta likido azukretsuak iraizten dituzten intsektuak jezten dituzte. Inurriek, gainera, urrutira eramaten dituzte haientzat oso handiak diren materialak. Koordinazio isil horrek arrotza egiten zaigu intsektuen banakotasuna non kokatu ondo ez dakigulako.

Intsektuak hurbiletik behatzeak aurkikuntza batera garamatza: inguratzen gaituen mundua ustekabe zoragarriz beteta dago. Izaki txiki horiek, gehienak guretzat ikusezinak eta sarritan higuingarri, izurrite edo arrotz gisa mespretxatuak, benetan planetako biztanle nagusietako batzuk dira.

Polinizatu, birziklatu, ehizatu, beste izaki batzuk elikatu, lurra aireztatu, landareak inausi eta materia hilak bizitza gehiago ematea eragiten dute. Horiek galtzeak zer esan nahi duen galdetu aurretik, lehenik eta behin zer diren ulertu behar dugu: ez munstroak, ez miniaturazko makinak, baizik eta gureekin uztartuta dauden antzinako espezialistak. Hurrengo galdera saihestezina da: izaki hauek orain gainbeheran daude, zer da zehazki haiekin batera desagertzen ari dena?

Oharra: Lan hau Hondarribiko Udaleko Euskara zerbitzuaren laguntzaz zuzendu da.

Bertako Estralurtarrak

Txoriburu